محمد جواد زرشناس - نامه اول نهج البلاغه؛ الگوی سیاست ورزی مشارکت محور

دوران حکومت امیرمؤمنان امام علی علیه السلام هرچند به منازعات ناخواسته ای گذشت که او کمتر نقشی در دامن زدن به آنها داشت، اما در عین حال فرصتی هم فراهم ساخت تا وی و به مناسبتهای گوناگون به تبیین نظری و عملی اصول بنیادین اندیشۀ سیاسی خود بپردازد. جنگ جمل و رخدادهای پیش درآمد آن از جمله مناسبتهایی بود که امام اول شیعیان را برآن داشت تا از یکی از مهمترین ارکان اندیشۀ سیاسی خاندان پیامبر اسلام چه در مقام حکومت و چه در جایگاه منتقد و معترض پرده برداری کند.


وی در یکی از نخستین نامه نگاری ها خود در آغازین روزهای خلافتش، از عدم وجود اکراه و اجبار و آزادانه بودن فرآیند انتخاب خود به عنوان رهبر مسلمانان به عنوان یکی از شاخصه های رسمیت یافتن حکومتش یاد می کند. وی در این نامه می نویسد:

"... وَ بَايَعَنِي اَلنَّاسُ غَيْرَ مُسْتَكْرَهِينَ وَ لاَ مُجْبَرِينَ بَلْ طَائِعِينَ مُخَيَّرِينَ"

"... و مردم بدون اكراه و اجبار، بلكه از روى ميل و اختيار با من بيعت كردند." (نهج البلاغه-فیض الاسلام-نامه یکم)


واقعیت تاریخی آن است که حکومت امام اول شیعیان برخلاف حکومتهای قبلی، نه برآمده از انتخاب تعدادی معدود و محدود از نخبگان بود و نه رسمیت یافتنش از انتصابی مستبدانه توسط خلیفۀ پیشین ناشی میگشت. از همه مهمتر اینکه، وی از این آزادی انتخاب در تحقق واقعی حکومتش، مبنایی برای مشروعیت بخشیدن به اقدامات بعدی خود می سازد و مشروعیت مطالبات خود از شهروندان در انجام تعهدات و تکالیف اجتماعی شان را بر چنین مقبولیتی استوار می سازد. به عبارت دقیق تر، در نگاه ایشان شرط لازم برای مکلف دانستن شهروندان، اعتراف به حق آنان در انتخاب حکمرانان خویش است. این مسأله چه در مقام محاجه با خصم و چه در جایگاه اقناع عموم برای همراهی در تصمیمات سرنوشت ساز همواره مورد تأکید ایشان قرار گرفته است.


در نامه یکم نهج البلاغه ، امام علی علیه السلام با استناد به مشارکت حقیقی همه مسلمانان در برگزیدن ایشان به عنوان حاکم سیاسی، از این آزادی انتخاب محملی می سازد تا آنان را به انتخاب آزادانه و از سر رضایت دیگری دعوت کند؛ شتافتن داوطلبانه به یاری او در مقابل شورشیان جمل. ایشان در این نامه می نویسد؛

"...فَأَسْرِعُوا إِلَى أَمِيرِكُمْ وَ بَادِرُوا جِهَادَ عَدُوِّكُمْ."

"...به سوى امير خود بشتابيد، و به جانب جهاد با دشمنان پيشدستى كنيد." (نهج البلاغه-فیض الاسلام-نامه یکم).


آنچنانکه از مفهوم این نامه پیداست، مطالبۀ شهروندان به انجام تکالیف اجتماعی شان مشروط به استیفای حق آنان در انتخاب رضایتمندانۀ حاکمان شان است؛ آنهم به نحو شرط لازم و نه کافی. صرف رضایت اجمالی و کلی شهروندان از نوع حکومت ویا شخص زمامدار، برای مکلف ساختن آنان به التزام به تعهداتشان در امور سرنوشت ساز اجتماعی کافی نیست. در نگاه مولای متقیان، اقدام به جنگ از جمله امور سرنوشت سازی است که رضایت کلی و اجمالی مردم و اجماع شان در انتخاب خلیفه به معنای جواز اکراه و اجبار آنان برای انجام "فریضۀ" جهاد توسط حاکم منتخب نیست. به همین جهت در سیرۀ ایشان و پیامبر اسلام علیهما السلام به موردی برنمی خوریم که مردمان به انجام فریضه ای از فرائض اجتماعی از جمله جهاد اجبار و اکراه شده باشند.

© 2020 New Vision Research Institute

  • White Facebook Icon